Dłużne papiery wartościowe – co to jest?
To instrumenty finansowe, które reprezentują zobowiązanie wystawcy do spłaty pożyczonej kwoty – przy czym wysokość tej kwoty ustala w tym przypadku sam dłużnik. On także ustala wysokość odsetek oraz termin spłaty. Innymi słowy: papiery dłużne tworzą dług w formie kontrolowanej przez dłużnika.
Jak działają papiery wartościowe? Wystawca emituje taki dokument i zezwala na jego zakup. Gdy dochodzi do transakcji, emitent staje się dłużnikiem nabywcy. Inwestor zyskuje dzięki temu prawo do dochodu (odsetek) oraz zwrotu wartości nominalnej papieru dłużnego – ten następuje w zaplanowanym z góry momencie zakończenia inwestycji.
Najpopularniejszymi przykładami papierów dłużnych są:
- weksle,
- obligacje skarbowe,
- obligacje korporacyjne,
- bony handlowe,
- listy zastawne.
Szerokie omówienie poszczególnych typów dłużnych papierów wartościowych znajdziesz w dalszej części tekstu.
Jak działają papiery dłużne?
Kluczowe pojęcia
Papiery dłużne mają swoje charakterystyczne elementy, których zrozumienie jest kluczowe dla wyjaśnienia, jak właściwie działają te instrumenty finansowe.
- Wartość nominalna – to kwota zapisana na papierze wartościowym w chwili jego emisji, a zarazem kwota, którą wystawca musi zapłacić nabywcy po zakończeniu okresu trwania inwestycji. Wartość papieru dłużnego może się zmieniać w czasie, co oznacza, że nabywca nie musi kupować go po cenie nominalnej. Niezależnie jednak od tego, ile faktycznie zapłacił, emitent ma obowiązek wypłacić kwotę równą wartości nominalnej danego papieru.
- Emitent – podmiot, który emituje (wystawia) papiery dłużne. W tej roli występują najczęściej Skarb Państwa, przedsiębiorstwa (spółki) oraz instytucje finansowe.
Ważne!
Warto pamiętać o dwóch typach emisji, które występują na rynku:
- Emisja własna – to sytuacja, w której wystawca emituje i sprzedaje papiery wartościowe samodzielnie.
- Emisja obca – to sytuacja, w ramach której emitent korzysta z usług instytucji finansowej w celu emisji i sprzedaży dłużnych papierów wartościowych.
- Termin zapadalności – to moment, w którym kończy się przyjęty okres inwestycji. W chwili osiągnięcia terminu zapadalności emitent ma obowiązek zwrócić wartość nominalną papieru dłużnego nabywcy.
- Odsetki – w kontekście papierów dłużnych to regularne płatności, które emitent wysyła inwestorom przez cały okres trwania papieru wartościowego – innymi słowy to opłata za pożyczone środki.
- Możliwość odsprzedaży na rynku wtórnym – zanim nastąpi termin zapadalności, inwestor może odsprzedać posiadane papiery dłużne na rynku wtórnym. W ten sposób odzyskuje całość lub część kapitału, a jednocześnie przekazuje prawo do zarabiania na odsetkach (oraz do zwrotu wartości nominalnej) kolejnemu nabywcy.
Zobowiązania emitenta
W zależności od zasad konkretnej emisji, zobowiązania emitenta mogą się różnić w szczegółach. Trzy punkty pozostają jednak niezmienne, ponieważ są uregulowane przepisami prawa. Emitent ma więc obowiązek:
- Wykupienia wyemitowanych papierów dłużnych po zakończeniu okresu inwestycji.
- Wypłaty inwestorom wartości nominalnej w terminie zapadalności.
- Regularnej wypłaty odsetek wynikających z zapisów emisji.
Na czym zarabia nabywca papierów dłużnych?
Inwestor, który kupuje papiery dłużne, może zarobić na dwa sposoby.
Po pierwsze: emitent wypłaca nabywcom odsetki przez cały okres trwania inwestycji. To podstawowy sposób zarobkowania na papierach dłużnych.
Po drugie: inwestor może odsprzedać posiadane papiery dłużne na rynku wtórnym, ponieważ ich wartość zmienia się w czasie.
Ważne!
Wartość papierów dłużnych może się zmieniać w każdą stronę. Może się więc okazać, że inwestor, który zakupił instrumenty finansowe z myślą o ich spieniężeniu przed terminem zapadalności, nie zarobi na tej inwestycji, a nawet poniesie stratę.
Emisja papierów dłużnych krok po kroku
Dłużne papiery wartościowe emituje się w kilku etapach.
- Krok 1: parametry emisji – na tym etapie wystawca ustala, jakiego rodzaju papiery dłużne chce wyemitować oraz na jakich warunkach.
- Krok 2: prospekt emisyjny – etap planowanie kończy sporządzenie prospektu – dokumentu (zestawu dokumentów), w którym emitent zawiera dane dotyczące emisji, ale także własnej sytuacji finansowej. Przygotowanie prospektu emisyjnego jest – w większości przypadków – prawnym obowiązkiem każdego emitenta, a dokument musi zostać zatwierdzony przez Komisję Nadzoru Finansowego.
Ważne!
Zawartość i forma prospektu emisyjnego są uregulowane rozporządzeniem Komisji Europejskiej (WE) nr 809/2004 ws. Implementacji dyrektywy 2003/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady.
Ważne!
Nie każda emisja wymaga przygotowania prospektu emisyjnego. Jeżeli emitent wystawia papiery dłużne w ramach oferty prywatnej (dla mniej niż 150 osób), musi przygotować jedynie memorandum informacyjne.
- Krok 3: subskrypcja – na tym etapie inwestorzy mogą zapisywać się na zakup papierów dłużnych.
- Krok 4: alokacja – w tym kroku emitent (lub instytucja finansowa zajmująca się realizacją emisji) przypisuje inwestorom zakupione dłużne papiery wartościowe.
- Krok 5: wejście na rynek wtórny – wyemitowane i przydzielone nabywcom papiery dłużne mogą być odsprzedawane – istotnym ograniczeniem jest fakt, że handel papierami na rynku wtórnym może mieć miejsce do momentu osiągnięcia terminu zapadalności.
Rodzaje i przykłady dłużnych papierów wartościowych
Wcześniej jedynie wymieniliśmy, a teraz także szczegółowo omawiamy występujące na rynku przykłady dłużnych papierów wartościowych.
Na czym polegają weksle?
Weksel to zobowiązanie emitenta do wypłaty konkretnej kwoty w ustalonym, często relatywnie krótkim, terminie.
Często weksle stosuje się nie jako sposób pozyskania kapitału, a dodatkowe zabezpieczenie przy okazji korzystania z innego finansowania (np. pożyczek lub faktoringu online).
Weksle dzielimy na:
- własne (gdy emitent sam zobowiązuje się do spłaty w ustalonym terminie),
- trasowane (gdy weksel zawiera polecenie zapłaty, którą w odpowiednim czasie zrealizuje trasat – podmiot lub osoba trzecia).
Jak działają obligacje Skarbu Państwa?
Obligacje skarbowe mają konkretnego emitenta – Skarb Państwa. Rząd wystawia obligacje celem finansowania wydatków publicznych lub zmniejszenia zadłużenia. Obligacje skarbowe uchodzą za jeden z najbezpieczniejszych – gwarancję spłaty w ustalonym terminie daje rząd.
Czym wyróżniają się obligacje korporacyjne?
W tym przypadku zmienia się jedynie emitent i cel, ale przy okazji rośnie ryzyko. Wystawcą obligacji korporacyjnej jest przedsiębiorstwo. Celem emisji może być – jak w przypadku obligacji skarbowych – zmniejszenie zadłużenia, ale często będzie to finansowanie inwestycji lub refinansowanie innych zobowiązań.
Z reguły obligacje korporacyjne cechuje wyższe niż w przypadku skarbowych oprocentowanie – wynika to, rzecz jasna, ze zwiększonego ryzyka.
Jak działają bony komercyjne i skarbowe?
Bony to papiery dłużne, dzięki którym przedsiębiorstwa lub Skarb Państwa pozyskują krótkoterminowe finansowanie, unikając jednocześnie zaciągania kredytów w bankach. Krótkoterminowość oznacza, że zazwyczaj wykup bonów następuje do 12 miesięcy od daty emisji. Wyróżniamy dwa typy bonów:
- komercyjne (handlowe) – emitowane przez przedsiębiorstwa. Nabywcy bonów komercyjnych zarabiają najczęściej przez dyskonto (zakup po cenie niższej od wartości nominalnej).
- skarbowe – emitentem bonów skarbowych jest państwo. Na rynku polskim wartość nominalna bonów skarbowych wynosi 10 000 zł. Najczęściej emitowane są na okres do 90 dni lub do 12 miesięcy.
Jak funkcjonują listy zastawne?
Listy zastawne to przykład papierów dłużnych emitowanych przez banki hipoteczne. Przepisy, na podstawie których listy zastawne funkcjonują na polskim rynku kapitałowym, można znaleźć w Ustawie o listach zastawnych i bankach hipotecznych.
Wyróżniamy dwa rodzaje listów zastawnych:
- hipoteczne – podstawę, a zarazem zabezpieczenie ich emisji stanowią wierzytelności z tytułu kredytów zabezpieczonych hipotekami,
- publiczne – podstawą i zabezpieczeniem ich emisji są wierzytelności z tytułu kredytów udzielonych jednostkom samorządu terytorialnego i podmiotom sektora publicznego lub kredytów posiadających poręczenie NBP, EBC, rządów lub banków centralnych państw członkowskich UE, Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju oraz Skarbu Państwa.
Inwestowanie w papiery dłużne – zalety
Jak każda inwestycja, także ta w papiery dłużne może przynieść nabywcom konkretne korzyści. Do najważniejszych należą:
- Stały dochód – zakup papierów dłużnych daje prawo do odsetek (kuponów), wypłacanych w regularnych odstępach czasu przez emitentów,
- Potencjalny zysk – papierami dłużnymi można także obracać na rynku – kupować i sprzedawać posiadane już papiery dłużne przed terminem zapadalności. Sprzedaż papierów dłużnych może odbyć się po cenie wyższej niż wartość nominalna, co oznacza zysk dla nabywcy. Kolejnym sposobem na zarobek jest zakup bonów i weksli sprzedawanych z dyskontem (a więc po cenie niższej niż wartość nominalna).
- Dywersyfikacja inwestycji – papiery dłużne to jeden z wielu sposobów na inwestowanie. Biorąc pod uwagę ryzyka inwestycyjne, dobrym rozwiązaniem jest lokowanie kapitału w różnych inwestycjach. Straty poniesione na jednej nie są bardzo dotkliwe, jeżeli inwestor posiada zróżnicowany portfel inwestycyjny.
- Płynność finansowa – posiadanie papierów dłużnych nie wymaga od inwestorów trzymania ich aż do terminu zapadalności. Dzięki możliwości handlu papierami dłużnymi na rynku wtórnym, ich posiadacze mogą wykorzystywać zmiany wartości papierów, by sprzedać je z zyskiem lub by wesprzeć swoją płynność finansową.
A co z bezpieczeństwem inwestowania w papiery dłużne?
Choć inwestowanie w papiery dłużne niesie ze sobą ryzyko, jest ono generalnie niższe niż w przypadku inwestowania w akcje przedsiębiorstw. Wiele zależy jednak od wybranego rodzaju papierów:
- Obligacje skarbowe należą do najbezpieczniejszych metod inwestowania, ponieważ wypłatę środków gwarantuje państwo.
- Obligacje korporacyjne oferują wyższe oprocentowanie, ale wiążą się z wyższym ryzykiem, ponieważ gwarantem jest prywatna firma, której kondycja finansowa może się znacząco zmieniać w czasie trwania inwestycji.
- Weksle i bony to krótkoterminowe papiery dłużne – z reguły obarczone niewielkim ryzykiem – jest ono jednak zależne od sytuacji rynkowej.
Jakie ryzyko niosą inwestycje w papiery dłużne?
Inwestowanie w papiery dłużne może być bezpieczne, ale nigdy nie jest zupełnie pozbawione ryzyka. Decydując się na zakup dłużnych papierów wartościowych, musisz pamiętać tym, że mogą wystąpić komplikacje – zwłaszcza, gdy mowa o długoterminowych inwestycjach. Z jakim ryzykiem możesz się mierzyć, inwestując w papiery dłużne?
- Ryzyko kredytowe – emitent zawsze może zbankrutować lub okazać się niewypłacalny. Nawet zakup obligacji skarbowych nie oznacza pewnego zysku.
- Ryzyko stopy procentowej – w czasie trwania inwestycji może zmieniać się wysokość stóp procentowych. Te zaś zależne są od wielu trudnych do przewidzenia czynników. Im dłuższy czas trwania inwestycji, tym większa ryzyko wystąpienia czynników wpływających na wysokość stóp. Zmiany te mogą być, rzecz jasna, korzystne, jednak stanowią ryzyko, którego nie powinno się ignorować.
- Ryzyko inflacyjne – obliczając potencjalne zyski z inwestycji, należy koniecznie wziąć pod uwagę inflację. Spadek wartości pieniądza może sprawić, że realny zysk z inwestycji okaże się niższy niż zakładany.
- Ryzyko płynności – jako jedną z istotnych korzyści inwestowania w papiery dłużne wymieniliśmy możliwość odsprzedaży posiadanych papierów na rynku wtórnym. Chcąc jednak odpowiedzialnie podejść do tematu należy bezwzględnie pamiętać, że możliwość odsprzedaży nie oznacza, że posiadane papiery dłużne uda się sprzedać – i to jeszcze po satysfakcjonującej cenie. Jeśli zakupisz papiery, które w trakcie trwania inwestycji stracą na wartości, ich odsprzedaż może się okazać bardzo trudna i prawie na pewno będzie się wiązać z poniesieniem straty.
Jak ograniczyć ryzyko inwestycji w papiery dłużne? Agencje ratingowe
Na rynku funkcjonują agencje ratingowe, czyli firmy specjalizujące się w doradztwie inwestycyjnym. Ich rolą jest ocena sytuacji finansowej i wiarygodności kredytowej emitentów papierów wartościowych.
Choć nie są one nieomylne, agencje ratingowe wyposażają inwestorów w cenną wiedzę na temat ryzyka inwestycji, wywierając tym samym realny wpływ na rynek kapitałowy.
Jak rozliczać papiery dłużne? Podatki i formalności
Zyski z papierów dłużnych podlegają opodatkowaniu. Traktuje się ja jako dochody kapitałowe, od których w Polsce odprowadza się 19-procentowy podatek Belki. Dotyczy to:
- uzyskanych odsetek,
- zysków pochodzących ze sprzedaży papierów dłużnych na rynku wtórnym (opodatkowaniu podlega różnica pomiędzy ceną zakupu a ceną sprzedaży),
- zakupów papierów dłużnych z dyskontem (bierze się pod uwagę różnicę pomiędzy ceną zakupu a wartością nominalną).
Obowiązki związane z opodatkowaniem dotyczą zarówno emitenta, jak i inwestora. Wystawca papieru dłużnego ma obowiązek pobrania podatku u źródła i przekazanie go do właściwego urzędu skarbowego. Inwestor z kolei, wypełniając roczne zenanie podatkowe, musi uwzględnić zyski z odsetek i kuponów i zapłacić podatek od uzyskanych dochodów kapitałowych.
Inwestowanie w papiery dłużne a ulgi podatkowe
Zanim zainwestujesz w papiery dłużne sprawdź, czy przysługują ci ulgi podatkowe. Ulgami objęte są niektóre inwestycje zagraniczne, a w Polsce także inwestowanie na kontach IKE oraz IKZE – te ostatnie to jednak indywidualne konta emerytalne, które nie służą typowym celom inwestycyjnym.
Podsumowanie
Inwestowanie w papiery dłużne to interesująca droga, która niesie wiele potencjalnych korzyści zarówno dla emitentów, jak i nabywców. Emitenci uzyskują w ten sposób dostęp do kapitału i mogą uniknąć zaciągania kredytów bankowych. Emisje papierów dłużnych pozwalają im też zachować kontrolę nad finansami.
Dla inwestorów z kolei papiery dłużne to szansa na stały dochód pasywny (odsetki i kupony), a także potencjalny zysk z odsprzedaży papierów powyżej ceny zakupu. Zakupy papierów dłużnych pozytywnie wpływają na płynność finansową oraz pomagają zdywersyfikować portfel inwestycyjny, a tym samym ograniczyć ryzyko nietrafionych inwestycji.
Najczęściej zadawane pytania
Co to są dłużne papiery wartościowe?
To instrumenty finansowe emitowane przez Skarb Państwa, przedsiębiorstwa lub instytucje finansowe. Papiery dłużne reprezentują zobowiązanie wystawcy do spłaty pożyczonej kwoty. To atrakcyjne rozwiązanie dla emitentów, którzy pozyskują finansowanie na własnych zasadach (sami ustalają wartość, jaką przyjmuje papier dłużny, czas trwania inwestycji, wysokość odsetek oraz termin spłaty). Korzystają na nim także inwestorzy, którzy zarabiają na odsetkach oraz na odsprzedaży papierów na rynku wtórnym,
Jakie są najpopularniejsze przykłady papierów dłużnych?
Do najczęściej emitowanych papierów dłużnych należą:
- weksle,
- obligacje skarbowe,
- obligacje korporacyjne,
- bony komercyjne,
- bony skarbowe,
- listy zastawne.
Czym jest wartość nominalna papieru dłużnego?
Wartość nominalna to bazowa kwota zapisana na papierze wartościowym w momencie jego wystawienia. Choć wartość realna papieru dłużnego może zmieniać się w czasie trwania inwestycji, emitent zobowiązuje się do wypłacenia wartości nominalnej wraz z osiągnięciem terminu zapadalności.
Na czym zarabiają nabywcy papierów dłużnych?
Inwestor zyskuje prawo do odsetek (kuponów), które emitent wypłaca przez cały okres trwania inwestycji w równych, określonych odstępach czasu. Co więcej, nabywca może handlować posiadanymi papierami wartościowymi na rynku wtórnym.
Jak wygląda proces emisji papierów dłużnych?
Proces wystawienia papierów dłużnych można podzielić na pięć etapów:
- Ustalenie parametrów emisji (emitent wybiera, jakiego rodzaju papiery chce wyemitować oraz określa warunki).
- Sporządzenie prospektu emisyjnego lub memorandum informacyjnego (emitent przygotowuje dokument zawierający szczegółowe informacje na temat emisji oraz sytuacji finansowej wystawcy).
- Subskrypcja (inwestorzy zapisują się na zakup papierów dłużnych od emitenta).
- Alokacja (emitent przydziela inwestorom zakupione papiery wartościowe).
- Wejście na rynek wtórny (przydzielone papiery dłużne wchodzą na rynek i od tej pory mogą zostać odsprzedane – aż do terminu zapadalności).
