Czym są papiery wartościowe?
Papiery wartościowe to dokumenty, które stwierdzają istnienie określonego prawa majątkowego. Można nimi obracać na giełdzie papierów wartościowych, a także zbywać, czyli przekazywać osobom lub podmiotom trzecim.
Ważne!
Papiery wartościowe, choć stanowią ważny element rynku finansowego, nie są określone w polskim prawie ogólną definicją. Przepisy regulujące kwestię papierów wartościowych znajdziemy w kilku aktach prawnych, a wyżej podana definicja powstała na ich podstawie.
Termin „papiery wartościowe” występuje:
- w ustawie z dn. 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (dalej „Kodeks cywilny” lub „KC”),
- w ustawie z dn. 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (dalej „Ustawa o obrocie instrumentami finansowymi”),
- w ustawie z dn. 27 lipca 2002 r. Prawo dewizowe (dalej „Prawo dewizowe”).
Art. 9216 KC podaje, że jeśli zobowiązanie wynika z wystawionego papieru wartościowego, dłużnik jest obowiązany do świadczenia za zwrotem dokumentu lub udostępnieniem go dłużnikowi celem pozbawienia dokumentu jego mocy prawnej. Oznacza to, że bez posiadania dokumentu wykonanie wskazanego w nim prawa nie jest możliwe.
Dr hab. Małgorzata Rówińska-Kráľ w artykule Zakres pojęcia „papiery wartościowe” w świetle obowiązujących przepisówpisze: „papiery wartościowe dokumentują określone prawa posiadacza (właściciela) oraz obowiązki ich dłużnika (emitenta). Każdy papier wartościowy stanowi zatem umowę (kontrakt) zawartą pomiędzy dwiema stronami: emitentem oraz posiadaczem. Papier wartościowy spełnia zatem definicję instrumentu finansowego”.
Funkcje papierów wartościowych na rynku kapitałowym
Emitenci wydają, a inwestorzy skupują papiery wartościowe dla konkretnych, choć nie zawsze pewnych korzyści. W ten sposób realizują papiery wartościowe pełnią konkretne funkcje:
- Potwierdzanie praw majątkowych – papiery wartościowe potwierdzają (dowodzą) istnienia określonych praw bądź obowiązków majątkowych oraz dają prawo do ich egzekwowania.
- Pozyskiwanie kapitału – jednostka, która decyduje się na emisję papierów wartościowych, robi to najczęściej dlatego, że liczy na pozyskanie w ten sposób potrzebnego kapitału. Dzięki inwestorom jednostka otrzymuje środki na realizację działalności.
- Inwestowanie – inwestorzy dokonują lokaty kapitału w różnego rodzaju instrumentach finansowych – zawsze z intencją odzyskania go w przyszłości z nawiązką.
- Transferowanie ryzyka – zarówno inwestorzy, jak i jednostki emitujące mogą planować inwestycje i zarządzać zobowiązaniami w okresie ważności papierów wartościowych.
- Wspieranie płynności finansowej – dzięki zbywalności papierów wartościowych, możliwe jest szybkie przekształcenie posiadanych dokumentów w gotówkę, a tym samym poprawa płynności finansowej jednostki.
Klasyfikacja papierów wartościowych
W zależności od przyjętych kryteriów, papiery wartościowe możemy podzielić na różne sposoby.
Podział ze względu na funkcje prawne
To najczęściej omawiana klasyfikacja. Wyróżniamy w niej:
- papiery wartościowe wierzycielskie (weksle, obligacje, czeki),
- papiery wartościowe udziałowe (akcje, certyfikaty inwestycyjne),
- papiery wartościowe towarowe (konosamenty, dowody składkowe).
Podział ze względu na okres ważności
Gdy istotne jest określenie terminu realizacji papierów wartościowych, posługujemy się następującym podziałem:
- krótkoterminowe – w sytuacji, gdy okres realizacji danego dokumentu wynosi mniej niż 12 miesięcy,
- długoterminowe – jeżeli okres realizacji jest dłuższy niż 12 miesięcy.
Podział ze względu na pełnione funkcje
W zależności od funkcji, jaką spełniają dokumenty, możemy sklasyfikować je jako:
- dokumenty płatnicze i rozrachunkowe (weksle, czeki),
- dokumenty pożyczkowe (obligacje),
- dokumenty współwłasności majątkowej (akcje).
Podział ze względu na sposób postępowania przy obrocie
Jako że papiery wartościowe są przedmiotami obrotu handlowego, często kluczowe jest określenie podmiotu lub osoby uprawnionej do obracania nimi. W takich sytuacjach przyjmuje się następny podział:
- papiery wartościowe imienne – jeżeli w dokumencie wskazano konkretną osobę uprawnioną do obrotu (patrz art. 9218 KC),
- papiery na okaziciela – jeżeli osobą uprawnioną do obrotu jest posiadacz dokumentu.
Podział ze względu na prawo bilansowe
- papiery wartościowe udziałowe – stanowią elementy kapitału własnego, a także prezentują prawo posiadacza do aktywów netto emitenta (a więc tym samym określają udziały posiadacza),
- papiery wartościowe dłużne – stanowią elementy zobowiązań, potwierdzają udzielenie przez posiadacza kredytu emitentom.
Podział ze względu na źródło pochodzenia
Ostatnia klasyfikacja wskazuje, skąd pochodzi dany papier wartościowy:
- dokumenty własne – w przypadku, gdy papier wyemitowała jednostka gospodarcza będąca jego posiadaczem,
- dokumenty obce – gdy papier wyemitowała inna jednostka gospodarcza.
Jakie są rodzaje papierów wartościowych?
Najczęściej stosowane rodzaje papierów wartościowych to akcje, obligacje oraz certyfikaty inwestycyjne. Na tym jednak nie koniec tej listy.
Akcje
Akcje potwierdzają prawo udziału posiadacza w kapitale zakładowym spółki akcyjnej. Akcje mogą być przypisane do konkretnej osoby (wówczas mówimy o akcjach imiennych) lub wydane na okaziciela.
Wraz z objęciem akcji, akcjonariusze nabywają konkretne uprawnienia:
- prawo do dywidendy,
- prawo głosu na walnym zgromadzeniu,
- prawo pierwokupu nowych akcji,
- prawo do udziału w majątku spółki na wypadek likwidacji.
Obligacje
Drugim równie istotnym dla rynku papierów wartościowych dokumentem są obligacje. To dłużne papiery wartościowe, których emisję realizują:
- państwo (mówimy wtedy o obligacjach skarbu państwa),
- jednostki samorządu terytorialnego,
- przedsiębiorstwa.
Osoby lub podmioty wchodzące w posiadanie obligacji nabywają wierzytelność, zaś ich emitenci stają się dłużnikami. Do obowiązków emitenta należy zwrot wartości nominalnej wyemitowanych obligacji wraz z odsetkami w terminie, do którego się zobowiązał.
Obligacje emitowane przez rząd należą do najbezpieczniejszych form inwestycji. Obligacje korporacyjne wiążą się z wyższym poziomem ryzyka, w zamian oferując bardziej atrakcyjne oprocentowanie inwestorom.
Certyfikaty inwestycyjne
Gdy zamknięty fundusz inwestycyjny emituje własne papiery wartościowe, nazywamy je certyfikatami inwestycyjnymi. Dokumenty te są niepodzielne, a wystawia się je na okaziciela. Certyfikaty inwestycyjne reprezentują równe prawa majątkowe.
Kwity depozytowe
Zwane także certyfikatami depozytowymi, te papiery wartościowe stwierdzają fakt zdeponowania pieniędzy w banku (lub też innej instytucji finansowej) na określony czas i zgodnie z określoną stopą procentową. Wystawiane najczęściej na okaziciela.
Czeki
Prosty rodzaj papieru wartościowego, w ramach którego wystawca kieruje do banku polecenie wypłaty środków z własnego rachunku. Czek może być imienny lub wystawiony na okaziciela.
Prawa poboru i prawa do akcji
Instrumenty finansowe umożliwiające inwestorom:
- zakup akcji w chwili, gdy spółka emituje nowe papiery wartościowe (prawo poboru),
- potwierdzenie prawa do otrzymania papierów pochodzących z nowej emisji (prawo do akcji).
Warranty subskrypcyjne
Podobnie jak w przypadku prawa poboru, warranty subskrypcyjne upoważniają właścicieli do zakupu akcji pochodzących z nowej emisji. Warrant umożliwia jednak także zakup obligacji, a nadto gwarantuje preferencyjną cenę.
Emitentem warrantu jest spółka, która planuje wyemitować akcje w przyszłości.
Inne, popularne typy papierów wartościowych to m.in.: listy zastawne, bony skarbowe czy listy hipoteczne.
Jak kupować papiery wartościowe?
Sam zakup papierów wartościowych nie jest skomplikowany, należy jednak wykonać najpierw kilka kroków:
- Otwarcie rachunku maklerskiego (inwestycyjnego) – inwestycje należy rozpocząć od otwarcia odpowiedniego rachunku – w siedzibie instytucji maklerskiej lub online.
- Analiza rynku – na tym etapie należy określić swoje cele inwestycyjne oraz poziom wiedzy – pomocne w tej kwestii mogą okazać się ankiety sprawdzające wiedzę, dostępne w aplikacjach i na stronach internetowych domów maklerskich.
- Wybór instrumentów inwestycyjnych – to kluczowy krok, który powinien odzwierciedlać cele inwestora oraz jego długoterminową strategię. Warto także uwzględniać poziom ryzyka. Ten określony jest często na siedmiostopniowej skali SRI, przyjętej przez większość instytucji finansowych.
- Zasilenie konta konta inwestycyjnego – „doładowanie” konta środkami oraz przelanie ich na wybrany fundusz inwestycyjny (lub kilka) to ostatni krok procesu. Podczas pierwszych inwestycji konieczne będzie także potwierdzenie tożsamości.
Jak działa Giełda Papierów Wartościowych?
Giełda Papierów Wartościowych to instytucja, która organizuje i prowadzi obrót papierami wartościowymi na Rynku Głównym oraz na giełdzie NewConnect. Szeroki opis struktury GPW oraz jej spółek zależnych znajdziesz na stronie gov.pl.
Nadrzędnym celem GPW jest dbałość o płynność, transparentność i bezpieczeństwo transakcji prowadzonych na rynku kapitałowym.
To właśnie na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie przeprowadzane są transakcje, a pośredniczą w nich domy maklerskie (firmy inwestycyjne). Inwestując w papiery wartościowe na rachunku maklerskim, czerpiesz zyski (lub notujesz straty) z tytułu transakcji przeprowadzanych przez maklerów – choć nie bierzesz w nich bezpośrednio udziału.
Jakie korzyści płyną z inwestowania w papiery wartościowe?
- Możliwość inwestowania online – papiery wartościowe to obecnie nazwa zwyczajowa. Choć te emitowane w tradycyjnej formie nadal stanowią istotną część rynku, rozwój technologii umożliwił emitowanie i zakup papierów wartościowych w formie cyfrowej. Dzięki temu inwestowanie jest prostsze, szybsze i bardziej dostępne.
- Dostępne formy zabezpieczeń – ostrożni inwestorzy mają do dyspozycji formy zabezpieczeń, które istotnie zmniejszają ryzyko utraty środków na podejmowanych inwestycjach.
- Wysoka płynność – reagowanie na zmiany często okazują się kluczowe. Czy to przejściowe trudności dla firmy czy zmieniająca się sytuacja polityczna lub gospodarcza – dzięki wysokiej płynności, jaką cechują się papiery wartościowe, inwestorzy mogą reagować na te zmiany, szybko upłynniając dokumenty.
- Wysoka dostępność – inwestowanie w papiery wartościowe nie jest aktywnością zarezerwowaną dla zamożnych. Dzięki temu, że na rynku funkcjonują bardzo różnorodne instrumenty, inwestowanie stało się dostępne dla osób o różnej zasobności portfela oraz o różnym poziomie wiedzy.
Jakim ryzykiem obarczone jest inwestowanie w papiery wartościowe?
Czynników ryzyka w kontekście inwestowania jest wiele. Do najczęściej wymienianych należą:
- Zmiany rynkowe – to zmienna, którą nie sposób przewidzieć. Kursy (szczególnie akcji) potrafią wahać się mocno z dnia na dzień, a czasem dobrze rokujące instrumenty, które notują stałe wzrosty, potrafią zaliczyć potężne obniżki, doprowadzając do strat.
- Zmiany kursów walutowych – inwestorzy, lokujący swoje środki w papierach wartościowych zagranicznych, muszą liczyć się z ryzykiem związanym ze zmianami kursów walutowych. Rzecz jasna, ryzyko to dotyczy także papierów wartościowych emitowanych w złotówkach.
- Niewypłacalność jednostki emitującej – zawsze istnieje ryzyko, że emitent okaże się niewypłacalny. Nawet inwestowanie w instrumenty pozornie bezpieczne (np. obligacje korporacyjne) niesie za sobą realne ryzyko utraty środków.
Jak ograniczyć ryzyko inwestowania?
Zacznijmy od najważniejszego: nie sposób wyeliminować ryzyka związanego z inwestycjami. Istnieje jednak kilka sposobów na to, by ryzyko zrozumieć i nauczyć się podejmować odpowiedzialne i uzasadnione decyzje na rynku kapitałowym.
- Zdobywanie wiedzy – udział w kursach i szkoleniach, lektura poradników i analiz rynkowych. To wszystko aktywności, które mogą pomóc inwestorom w lepszym zrozumieniu rynku kapitałowego.
- Dywersyfikacja portfela inwestycyjnego – lokowanie wszystkich środków przeznaczonych na inwestycje w jednym instrumencie finansowym może się okazać potężnym sukcesem, ale jest też obarczone największym możliwym ryzykiem. Popularnym sposobem na ograniczenie ryzyka jest inwestowanie w różne rodzaje papierów wartościowych (akcje, obligacje), w różne branże, w instrumenty o różnym poziomie ryzyka i dotyczące różnych regionów.
- Analiza rynków – orientowanie się w bieżącej sytuacji na rynkach z pewnością pomoże w podejmowaniu właściwych decyzji inwestorom. Bieżąca analiza to jednak zajęcie czasochłonne i wymagające wiedzy oraz zaangażowania, dlatego wielu inwestorów decyduje się na skorzystanie z usług funduszy inwestycyjnych, które zajmują się analizą oraz przedstawiają swoim klientom okazje inwestycyjne. Wciąż jednak ryzyko podejmowanych decyzji jest w całości po stronie inwestora.
Podsumowanie
Papiery wartościowe to jeden z najważniejszych elementów rynku kapitałowego. Korzystają z nich firmy (pozyskując w ten sposób kapitał) oraz inwestorzy indywidualni (lokując oszczędności i licząc na ich powiększanie). Do najczęściej wybieranych papierów wartościowych należą akcje oraz obligacje.
Inwestowanie w papiery wartościowe niezmiennie łączy się z ryzykiem. Należy zwracać na to szczególną uwagę zwłaszcza dziś, gdy dostępność wielu instrumentów finansowych oraz technologia umożliwiająca inwestowanie online, znacząco obniżyły próg wejścia. Planując inwestycje, pamiętaj o tym, by regularnie zdobywać wiedzę, dywersyfikować portfel inwestycyjny i działać w zgodzie z założonymi celami i strategią.
Najczęściej zadawane pytania
Czym są papiery wartościowe?
Jakie są rodzaje papierów wartościowych?
Jak można kupić papiery wartościowe?
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej, podatkowej, inwestycyjnej ani finansowej. Prezentowane treści nie mogą być traktowane jako wytyczne do podejmowania decyzji związanych z finansami, inwestycjami ani innymi kwestiami biznesowymi. Każdą taką decyzję należy skonsultować ze specjalistą – doradcą inwestycyjnym, podatkowym lub prawnikiem. Redakcja PragmaGO nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikające z wykorzystania informacji zawartych na stronie bez wcześniejszej konsultacji z ekspertem.
