Co to jest wierzytelność i jak brzmi jej definicja?
Najprostsze wyjaśnienie pojęcia wierzytelności to odwrotność długu, a więc obowiązku spełnienia świadczenia finansowego lub rzeczowego, widzianego przez dłużnika. Innymi słowy:
- wierzytelność to zobowiązanie z perspektywy wierzyciela, zaś
- dług to zobowiązanie z perspektywy dłużnika.
Ta lakoniczna definicja nie wystarczy jednak, by zrozumieć całe zjawisko znane jako stosunek zobowiązaniowy. W tym celu potrzebujemy wyjaśnienia trzech terminów:
- zobowiązanie,
- dług (dłużnik),
- wierzytelność (wierzyciel).
Podstawowe terminy w kontekście wierzytelności
Przykład:
Pan Karol zamówił towar do swojego sklepu internetowego na kwotę 25 000 zł u dostawcy – Firmy A.
W momencie zawarcia umowy powstaje zobowiązanie, pan Karol staje się dłużnikiem, a Firma A – wierzycielem co do ceny. To o tyle interesujące, że w tym samym momencie pan Karol staje się również wierzycielem, a Firma A – dłużnikiem, ale tym razem co do wydania towaru.
- Zobowiązanie – zgodnie z Kodeksem cywilnym (art. 353, §1) zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, które ten powinien spełnić. Uprawnienia wierzyciela (na przykład do otrzymania określonej sumy pieniędzy, jak w powyższym przykładzie) oraz obowiązki dłużnika (do wpłaty tej sumy) nazywamy treścią zobowiązania. Przedmiotem zobowiązania z kolei jest świadczenie, a więc – w tym przypadku – zachowanie dłużnika polegające na dokonaniu wpłaty na rzecz wierzyciela.
- Wierzyciel to osoba lub podmiot uprawniony do otrzymania świadczenia od dłużnika.
- Dłużnik to osoba lub podmiot zobowiązany do spełnienia świadczenia na rzecz wierzyciela.
W tym kontekście warto przypomnieć jeszcze raz: dla wierzyciela zobowiązanie jest wierzytelnością. Dla dłużnika to samo zobowiązanie jest długiem.
Tym sposobem dotarliśmy do najważniejszego punktu tego rozdziału, czyli definicji wierzytelności.
Ważne!
Wierzytelność to prawo wierzyciela do żądania świadczenia od dłużnika. Świadczenie to może wyrażać się jako działanie lub zaniechanie. To znaczy, że dłużnik – zgodnie z ustaleniami ma obowiązek:
- wykonania czynności na rzecz wierzyciela, wynikającej np. z zawartej umowy (dokonanie wpłaty, przeniesienie własności), lub
- zaniechania czynności, którą w innych okolicznościach mógłby legalnie wykonywać (np. podejmowania działalności konkurencyjnej, dzielenia się informacjami (NDA)).
Źródła powstania wierzytelności
Wierzytelność może powstać na wiele sposobów. Do najczęściej występujących należą:
- Zawarcie umowy pomiędzy dwiema stronami – z reguły polega na tym, że jedna ze stron zobowiązuje się do zrealizowania świadczenia.
- Wystąpienie deliktu – czynu niedozwolonego, który doprowadził do powstania szkody – a tym samym do nabycia prawa do wierzytelności przez poszkodowanego. Wierzytelnością może być na przykład zapłata odszkodowania lub przywrócenie stanu poprzedniego.
- Bezpodstawne wzbogacenie się – mowa o sytuacji, w której osoba lub podmiot uzyskuje bezpodstawną korzyść majątkową kosztem innego – np. gdy na konto trafia przelew wysłany przez pomyłkę. W takiej sytuacji odbiorca przelewu (nienależnego świadczenia, o którym mówi art. 410 KC) staje się dłużnikiem i ma obowiązek zwrotu korzyści nadawcy środków.
- Wyroki i orzeczenia sądów – jeżeli sąd nakazuje zapłatę odszkodowania lub spełnienie określonych działań na rzecz osoby lub podmiotu, nie stanowi to źródła wierzytelności, a jedynie jej potwierdzenie. Zdarza się jednak, że wyrok sądu doprowadza do zawarcia umowy, a tym samym do powstania wierzytelności – na przykład, gdy strona postępowania uchyla się od zawarcia umowy, do którego była zobowiązana. Wyrok może w takiej sytuacji zastąpić oświadczenie woli podmiotu.
Rodzaje wierzytelności i praktyczne przykłady
Wierzytelności nie są jednorodne. Kategoryzuje się je m.in. ze względu na:
Przedmiot wierzytelności
- Wierzytelności pieniężne polegają na obowiązku zapłaty wskazanej w umowie sumy pieniędzy na rzecz wierzyciela.
- Wierzytelności niepieniężne wymagają od dłużnika spełnienia innego świadczenia – np. dostarczenia towarów lub przeniesienia własności.
Wymagalność wierzytelności
- Wierzytelności wymagalne to takie, których termin płatności minął. W tej sytuacji dłużnik ma obowiązek spełnienia świadczenia, a wierzyciel nabywa możliwość skutecznego żądania świadczenia oraz prawo do odsetek ustawowych za opóźnienie.
- Wierzytelności niewymagalne to istniejące wierzytelności, których termin jeszcze nie upłynął. Dłużnik ma prawo do spełnienia świadczenia, ale jeszcze nie obowiązek – nie grożą mu też co do zasady żadne negatywne konsekwencje – dopóki nie przekroczy terminu wykonania świadczenia.
Ważne!
Istnieją okoliczności, w których dłużnik nie może spełnić świadczenia przed terminem – dzieje się tak, gdy umowa zastrzega termin na korzyść wierzyciela, to znaczy, gdy wierzycielowi z jakiegoś powodu zależy, by nie otrzymać płatności przed upływem określonego terminu. W takiej sytuacji dłużnik nie może spełnić świadczenia przed terminem.
Z drugiej strony warto pamiętać o tym, że wierzyciel ma prawo do żądania świadczenia przed terminem w określonych okolicznościach: na przykład, gdy dłużnik staje się niewypłacalny lub zabezpieczenie wierzytelności uległo zmniejszeniu z jego winy – patrz: art. 458 KC.
Zabezpieczenie wierzytelności
Wierzytelności mogą być zabezpieczone – np. gwarancją bankową, zastawem, a nawet hipoteką – lub niezabezpieczone. W tym drugim przypadku skłonienie dłużnika do spełnienia świadczenia na rzecz wierzyciela może okazać się trudniejsze.
Kiedy powstaje wierzytelność i czym jest jej wymagalność?
Wierzytelność w obrocie gospodarczym powstaje już w momencie zawarcia umowy. Prawidłowo określona wierzytelność powinna mieć:
- przedmiot – kwota do zapłaty, rzecz do wydania, usługa do wykonania itp.,
- termin – w większości przypadków należy wskazać, do kiedy wierzytelność pozostaje niewymagalna; istnieją jednak zobowiązania bezterminowe, w których wymagalność następuje w momencie wezwania dłużnika do spełnienia świadczenia,
- posiadacza – osobę lub podmiot, mającą prawo do wierzytelności,
- dłużnika – osobę lub podmiot zobowiązaną do spełnienia wierzytelności.
Dopiero dysponując takim zestawem danych możemy określić wymagalność. Wierzytelność wymagalna staje się w momencie, gdy mija określony w umowie termin płatności (chyba że jest to wierzytelność bezterminowa, patrz przykład powyżej). Jednocześnie wierzyciel otrzymuje prawo do dochodzenia świadczenia.
Konsekwencje braku spłaty wierzytelności wymagalnej
Co dzieje się, gdy wierzyciel nie otrzymuje świadczenia w terminie? Pojawia się opóźnienie dłużnika, co oznacza, że wierzyciel ma prawo:
- do naliczania ustawowych odsetek za opóźnienie w płatnościach (bez wezwania do zapłaty),
- do rekompensaty za koszty odzyskiwania należności,
- a przede wszystkim do dochodzenia wierzytelności.
Dłużnik, który nie spłaci zobowiązania w terminie, musi liczyć się z koniecznością spłaty kwoty długu powiększonej o ustawowe odsetki za opóźnienie lub odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych.
W niektórych przypadkach należy także zapłacić rekompensatę za koszty odzyskiwania płatności (od 40 do 100 euro) – dotyczy to jedynie transakcji handlowych (między przedsiębiorcami) lub z podmiotem publicznym.
W przypadku większych długów Prezes UOKIK może nałożyć administracyjną karę pieniężną w postaci sankcji za nadmierne opóźnienia w płatnościach.
Ważne!
O nadmiernym opóźnieniu mówimy, jeżeli w okresie trzech kolejnych miesięcy suma wartości wymagalnych świadczeń pieniężnych (zarówno tych wciąż niespełnionych jak i spełnionych po upływie terminu) wobec wszystkich wierzycieli dłużnika wynosi 2 000 000 zł lub więcej.
Jak wierzyciel może dochodzić wierzytelności?
- poprzez zawarcie ugody,
- stosując różne metody windykacji pozasądowej,
- w drodze przymusu państwowego.
Zawarcie ugody
Strony mogą dojść do porozumienia na drodze ugody, a więc wzajemnych ustępstw. Jej warunki mogą być różne i zależą od decyzji zaangażowanych w spór. Wierzyciel może na przykład wydłużyć termin płatności lub umożliwić dłużnikowi spłatę zobowiązania w ratach. Dłużnik może z kolei wpłacić część długu natychmiast, zgodzić się na dodatkowe zabezpieczenia lub ustalić wraz z wierzycielem harmonogram spłat z klauzulą natychmiastowej wymagalności, dzięki czemu wierzyciel zyska dodatkowe zabezpieczenie.
Ważne!
Uznanie długu przerywa bieg przedawnienia.
Windykacja pozasądowa
Działania windykacyjne, które podejmuje wierzyciel z pominięciem sądu może odbywać się samodzielnie lub z pomocą firm windykacyjnych. Takie podejście nazywamy windykacją polubowną lub windykacją miękką.
W jej ramach wierzyciel może:
- wystosować wezwanie do zapłaty – mailowe i/lub pisemne,
- nawiązać kontakt telefoniczny lub bezpośredni celem przypomnienia o konieczności spłaty długu,
- poinformować dłużnika o zamiarze przekazania danych długu do któregoś z rejestrów dłużników – wymaga to jednak spełnienia warunków ustawowych.
Przymus państwowy (windykacja sądowo-egzekucyjna)
W przypadku, gdy inne propozycje i metody zawiodą, wierzyciel może rozważyć wstąpienie na drogę sądową. W tym celu:
- składa pozew sądowy prowadzący do uzyskania wyroku, nakazu zapłaty lub spełnienia świadczenia,
- z nakazem zapłaty (stanowiącymtytuł egzekucyjny) może starać się o nadanie mu klauzuli wykonalności,
- wreszcie – posiadając tytuł wykonawczy (tytuł egzekucyjny z klauzulą wykonalności), wierzyciel może udać się do komornika, który na jego wniosek ściągnie należność.
Wierzytelność a należność i roszczenie – najważniejsze różnice
Do terminów, które łatwo pomylić z wierzytelnością należą także należność oraz roszczenie. Wyjaśniamy oba, by rozwiać wątpliwości i pomóc w uniknięciu pomyłek. Zacznijmy od przybliżenia definicji należności.
Należność a wierzytelność – definicje i różnice
Należność to – najprościej mówiąc – uprawnienie do otrzymania świadczenia pieniężnego lub rzeczowego w określonym terminie. Należności mogą być krótko- lub długoterminowe, krajowe i zagraniczne, wymagalne i niewymagalne. Istotny jest także tytuł, z jakiego powstały. Brzmi to niemal bliźniaczo podobnie do definicji wierzytelności, inna jest jednak kategoria – należność to prawo majątkowe z punktu widzenia księgowości i finansów – oznacza wierzytelność (najczęściej pieniężną) ujętą w księgach rachunkowych.
Podobnie jak w przypadku wierzytelności i długu, warto także rozgraniczyć pojęcie należności i zobowiązania. I ponownie, jak w tamtym przypadku – są to przeciwieństwa.
Przykład:
Kwota 25 000 zł, którą pan Karol ma zapłacić Firmie A, jest należnością firmy A. Innymi słowy jest to dług, który dłużnik musi uregulować na rzecz wierzyciela – obserwowany z perspektywy wierzyciela właśnie. Ta sama kwota – 25 000 zł jest zobowiązaniem (w znaczeniu księgowym) pana Karola – musi zapłacić ją firmie A i w ten sposób pozbyć się długu.
Wierzytelność a roszczenie – czym się różnią?
Wierzytelność i roszczenie są ze sobą blisko powiązane, ale ich znaczenie jest różne. Wierzyciel może rozporządzać wierzytelnością (o czym za chwilę), z kolei roszczenie jest elementem wierzytelności – uprawnieniem do żądania określonego zachowania od konkretnej osoby (zapłata, wydanie towaru). Wierzyciel kieruje roszczenie przeciw dłużnikowi.
Przykład:
Pan Karol i Firma A zawarły umowę sprzedaży towaru za 25 000 zł. Termin płatności wynosi 30 dni. W dniu zawarcia umowy Firma A ma wierzytelność (zapłata 25 000 zł). Roszczenie już powstało, ale jeszcze nie jest wymagalne – Firma A nie może więc żądać zapłaty przed terminem.
Gdy termin płatności upłynął, roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli pan Karol nie zapłaci, Firma A może naliczyć odsetki za opóźnienie i dochodzić zapłaty przed sądem – w tym momencie rozpoczyna się też bieg terminu przedawnienia.
Jeżeli termin przedawnienia upłynie, wierzytelność wciąż będzie istnieć, ale pan Karol może odmówić zapłaty (zaspokojenia roszczenia) na podstawie przedawnienia.
Innymi słowy:
- wierzytelność to całościowe prawo wierzyciela – może je sprzedać, potrącić lub obciążyć zastawem,
- roszczenie to możliwość skutecznego żądania świadczenia od dłużnika – może się ono przedawnić.
Jak zarządzać wierzytelnościami i co można z nimi zrobić?
Wierzytelność jest prawem wierzyciela, którym może on w pewnym stopniu zarządzać. Chodzi nie tylko o to, co można zrobić z wierzytelnościami wymagalnymi, gdy dłużnik nie chce zapłacić, ale także o finansowanie i obrót wierzytelnościami.
Cesja wierzytelności
Wierzyciel może chcieć pozbyć się problemu związanego z koniecznością dochodzenia wierzytelności poprzez scedowanie jej na osobę lub podmiot trzeci. Cesja wierzytelności to przeniesienie wierzytelności na inny podmiot, najczęściej realizowana w formie sprzedaży. Wierzytelność można także zamienić lub darować.
Pamiętaj, że wierzyciel może przenieść wierzytelność bez zgody dłużnika, pod warunkiem, że nie sprzeciwia się to ustawie, a umowa nie zastrzega braku zgody na cesję.
Na rynku funkcjonują firmy, które przejmują wierzytelności wymagalne – wierzyciel musi jednak w takiej sytuacji liczyć się z tym, że utraci część wartości faktury. Wynika to z faktu, że cesjonariusz (podmiot lub osoba przejmująca wierzytelność) będzie chciał powetować sobie ewentualne straty i wynagrodzić pracę, jaką musi wykonać celem ściągnięcia należności – kupi więc wierzytelność po obniżonej cenie.
Faktoring
Faktoring to usługa, w ramach której przedsiębiorca może sprzedawać faktury (a właściwie wierzytelności udokumentowane fakturami) wystawione na innych klientów biznesowych. Podstawą usługi faktoringu jest właśnie cesja wierzytelności. Należy jednak pamiętać, że w ramach faktoringu finansuje się co do zasady jedynie wierzytelności niewymagalne. Faktoring nie służy do odzyskiwania przeterminowanych faktur – jego celem jest poprawa płynności, a w wariancie pełnym (bez regresu) także ochrona przed niewypłacalnością kontrahenta.
Jak działa faktoring? Faktor (firma świadcząca usługę faktoringu) wykupuje fakturę, wypłaca zaliczkę (zwykle od 80 do 100% wartości faktury) przedsiębiorcy, a następnie dłużnik reguluje kwotę zobowiązania na rachunek firmy faktoringowej. Dzięki temu przedsiębiorca, który wystawił fakturę z odroczonym terminem płatności kontrahentowi, nie musi czekać aż na termin zapłaty – otrzymuje środki z faktury szybciej – zgodnie z ustaleniami, jakie poczynił z firmą faktoringową.
Gdy dłużnik zapłaci faktorowi (w faktoringu jawnym, zasada działania faktoringu cichego jest nieco inna), ten wypłaca resztę kwoty wynikającej z faktury, pomniejszoną o swoje wynagrodzenie. jest nieco inna), ten wypłaca resztę kwoty wynikającej z faktury, pomniejszoną o swoje wynagrodzenie.
Podsumowanie
Wierzytelność to prawo wierzyciela do żądania świadczenia od dłużnika – ta sama relacja, którą dłużnik widzi jako dług. Prawo nie definiuje wierzytelności, ale jej rozumienie wynika z nauki i orzecznictwa. Wierzytelność powstaje najczęściej na podstawie umowy, ale też w wyniku deliktu lub bezpodstawnego wzbogacenia.
Wierzytelność wymagalna (po upływie terminu płatności) daje wierzycielowi prawo do odsetek za opóźnienie, rekompensaty za koszty odzyskiwania (w transakcjach handlowych) i dochodzenia przed sądem. Dłużnik musi liczyć się także z tym, że Prezes UOKiK może nałożyć na niego karę administracyjną – jeżeli zaległości przekroczą łącznie 2 000 000 zł w ciągu trzech kolejnych miesięcy.
Wierzytelności nie należy mylić z należnością (czyli wierzytelnością ujętą w księgach rachunkowych) ani z roszczeniem (elementem wierzytelności, który może ulec przedawnieniu). Wierzyciel może obracać wierzytelnością: scedować ją na inny podmiot bez zgody dłużnika albo sprzedać firmie windykacyjnej.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest wierzytelność?
Wierzytelność to prawo wierzyciela do żądania od dłużnika określonego świadczenia, czyli zapłaty, wydania rzeczy albo powstrzymania się od jakiegoś działania. Ta sama relacja z perspektywy dłużnika jest długiem. Wierzytelność powstaje najczęściej z umowy, ale może też wynikać z czynu niedozwolonego (deliktu) albo z bezpodstawnego wzbogacenia.
Kiedy wierzytelność staje się wymagalna?
Wierzytelność staje się wymagalna, gdy minie termin płatności ustalony w umowie. Jeśli zobowiązanie nie ma terminu, wymagalność następuje po wezwaniu dłużnika do spełnienia świadczenia. Od tej chwili wierzyciel może skutecznie żądać zapłaty, naliczać ustawowe odsetki za opóźnienie i dochodzić wierzytelności przed sądem.
Czym różni się wierzytelność od należności i roszczenia?
Wierzytelność to całe prawo wierzyciela, które można sprzedać, potrącić lub obciążyć zastawem. Należność to wierzytelność, najczęściej pieniężna, ujęta w księgach rachunkowych, czyli pojęcie księgowe. Roszczenie to część wierzytelności, która pozwala skutecznie żądać świadczenia od dłużnika. Roszczenie może się przedawnić, a wierzytelność istnieje nadal.
Jak wierzyciel może odzyskać wymagalną wierzytelność?
Wierzyciel może odzyskać wymagalną wierzytelność na trzy sposoby: przez ugodę z dłużnikiem (np. rozłożenie długu na raty), przez windykację polubowną (wezwania do zapłaty, kontakt z dłużnikiem) albo na drodze sądowej. Po uzyskaniu wyroku lub nakazu zapłaty z klauzulą wykonalności wierzyciel może skierować sprawę do komornika.
Czy wierzytelność można sprzedać?
Tak. Wierzytelność można sprzedać przez cesję, czyli przeniesienie jej na inny podmiot. Zgoda dłużnika nie jest potrzebna, chyba że sprzeciwia się temu ustawa albo umowa. Wierzytelności niewymagalne z faktur przedsiębiorca może sprzedać w ramach faktoringu i dostać pieniądze przed terminem płatności. Wierzytelności przeterminowane kupują firmy windykacyjne, zwykle poniżej ich wartości nominalnej.
